3 - وزراى ايالات خاصه الف - ملاحظات تاريخى - جغرافيائى دربارهء ابتداى دورهء صفويه از مآخذ موجود مطلبى دربارهء سرزمينهاى خاصه ( محال خاصه ) برنمىآيد . ولى به‌هرحال ما مىتوانيم حدس بزنيم موقعى ايالتى خاصه بوده است كه « ارباب قلم » نوعى را در آنجا به حكومت منصوب مىكرده‌اند . قاضى احمد دربارهء دورهء شاه اسمعيل اول چنين ذكر مىكند كه عموى وى آقا فتح اللّه ابن آقا حسين منشى قمى براى مدتى به فرمان همايون « حاكم » قم بوده است « 1 » . اولين اشاره در مورد وجود مقدارى از نواحى خاصه به يونت‌ئيل 1 - 940 ( - 5 - 1534 م . ) راجع مىگردد . در تمام طول قرن شانزدهم ميلادى ( - قرن دهم هجرى ) اراضى خاصه فقط به مقدار محدود وجود داشت . در زمان شاه محمد ( 95 - 985 - 87 - 1578 م . ) و در ابتداى دورهء سلطنت شاه عباس اول ( 1038 - 995 - 1629 - 1587 م . ) بر اثر ضعف و فتورى كه در دستگاه حكومت مركزى « 2 » پديدار بود باز هنوز نواحى معدودى جزو املاك خاصه محسوب مىشد . تازه شاه عباس اول و جانشينانش تمام ايالات و حتى ايالات بزرگ را جزو املاك خاصه اعلام كردند . در حدود سال 1660 املاك خاصه به حداكثر وسعت خود رسيد . به همين دليل ما اين سال را مأخذ و مبناى تهيهء

--> ( 1 ) - خلاصة التواريخ ، ص a 45 . ( 2 ) - رجوع شود به آخرين قسمت فصل سوم اين كتاب ، بند د - املاك خاصه و تناسب قدرت در مملكت .